Czym są autorskie prawa osobiste i jak można je chronić?

Autorskie prawa osobiste wyrażają więź twórcy z jego utworem. Prawo przewiduje środki zapewniając ich ochronę także po śmierci twórcy.

Prawo autorskie wyróżnia dwie podstawowe kategorie praw przysługujących twórcy: autorskie prawa majątkowe, które dotyczą przede wszystkim ekonomicznego aspektu eksploatacji jego utworu np. w związku z ich rozpowszechnianiem przez podmioty trzecie, oraz autorskie prawa osobiste, chroniące specyficzną więź autora z jego utworem o niemajątkowym charakterze. Jest to tzw. dualistyczna konstrukcja prawa autorskiego, którą wyraża polska ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych.

Do prawa autorskich osobistych należy m.in. (nie jest to katalog zamknięty) prawo do:

  • autorstwa utworu;
  • oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo;
  • nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania;
  • decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;
  • nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

Prawa te, z uwagi na ich funkcje, charakteryzują się tym, iż nie wygasają one nigdy, nawet gdy autorskie majątkowe do danego utworu już wygasły (co ma miejsce w przypadku praw autorskich co do zasady po 70 latach). Dodatkowo, nie jest możliwe ich zbycie, choć praktyka obrotu dopuszcza możliwość np. zobowiązania do ich niewykonywania (np. zobowiązanie do nieoznaczania danego utworu swoim nazwiskiem) lub upoważnienia podmiotu trzeciego do wykonywania tych praw w jego imieniu. Ma to znaczenie zwłaszcza tam, gdzie twórców jest wielu, a wykonywanie przez nich osobistych praw majątkowych w istocie działałoby dysfunkcjonalnie na normalną eksploatacje utworu np. w przypadku złożonych programów komputerowych.

Biorąc pod uwagę doniosłość tych praw, ustawodawca przewidział również środki ochrony wskazując, że twórca, którego autorskie prawa osobiste zostały zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania.

W razie już dokonanego naruszenia twórca może także żądać, aby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności aby złożyła publiczne oświadczenie o odpowiedniej treści i formie.

W przypadku naruszenia zawinionego, sąd może przyznać twórcy odpowiednią sumę pieniężną tytułem zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub – na żądanie twórcy – zobowiązać sprawcę, aby uiścił odpowiednią sumę pieniężną na wskazany przez twórcę cel społeczny.

Warto w tym miejscu przypomnieć, że osobiste prawa autorskie trwają także po śmierci twórcy. Ustawodawca przewidując, że prawa te mogą zostać naruszone także po śmierci twórcy, wskazał, że jeżeli twórca nie wyraził innej woli, po jego śmierci z powództwem o ochronę autorskich praw osobistych zmarłego może wystąpić małżonek, a w jego braku kolejno: zstępni, rodzice, rodzeństwo, zstępni rodzeństwa. W tej samej kolejności, jeśli twórca nie postanowił inaczej, prawa te mogą być wykonywane po jego śmierci.

Podsumowując, autorskie prawa osobiste to szczególnego rodzaju prawa wyrażające niemajątkową więź twórcy z utworem. Trwają one wieczyście i nie podlegają zbyciu. Ustawodawca przewidział środki prawne do ich ochrony, które po śmierci twórcy mogą być wykonywane przez jego rodzinę, lub inne wskazane przez niego osoby.

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.