Czym jest utwór zależny? Czy jego wykorzystanie jest legalne?

Utwór zależny to utwór przejmujący elementy twórcze z innego utworu. Korzystanie i rozpowszechnianie tego rodzaju utworu zależne jest od zgody dzieła pierwotnego.

Częstokroć w umowach dot. praw autorskich pojawia się pojęcie „wykonywania praw zależnych” lub „utworu zależnego”. By zrozumieć to pojęcie należy sięgnąć do ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, gdzie definiuje się tzw. opracowanie:

Art.  2.  [Autorskie prawa zależne]

1.  Opracowanie cudzego utworu, w szczególności tłumaczenie, przeróbka, adaptacja, jest przedmiotem prawa autorskiego bez uszczerbku dla prawa do utworu pierwotnego.
2.  Rozporządzanie i korzystanie z opracowania zależy od zezwolenia twórcy utworu pierwotnego (prawo zależne), chyba że autorskie prawa majątkowe do utworu pierwotnego wygasły. W przypadku baz danych spełniających cechy utworu zezwolenie twórcy jest konieczne także na sporządzenie opracowania.
3.  Twórca utworu pierwotnego może cofnąć zezwolenie, jeżeli w ciągu pięciu lat od jego udzielenia opracowanie nie zostało rozpowszechnione. Wypłacone twórcy wynagrodzenie nie podlega zwrotowi.
4.  Za opracowanie nie uważa się utworu, który powstał w wyniku inspiracji cudzym utworem.
5.  Na egzemplarzach opracowania należy wymienić twórcę i tytuł utworu pierwotnego.

Mówiąc najprościej, opracowanie jest utworem, który charakteryzuje się tym, iż przejmuje jakieś twórcze elementy innego utworu. Ustawodawca wskazał jako przykład takich utworów tłumaczenie, przeróbkę czy adaptację. Chodzi więc np. o tłumaczenie książki czy adaptacje filmową dramatu. Kluczowe dla przyjęcia opracowania są dwa elementy. Opracowanie musi być utworem w rozumieniu prawa autorskiego, a wiec być ustalonym przejawem ludzkiej działalności o indywidualnym i oryginalnym charakterze. Dodatkowo, z  „pierwotnego” utworu opracowanie musi czerpać elementy twórcze. Odróżnia to utwory będące opracowaniami od utworów, które były wyłącznie zainspirowane cudzym utworem np. jakimś pomysłem, motywem przewodnim etc., bez przejmowania elementów twórczych formy czy treści danego utworu.

Opracowania bywają określane mianem utworów zależnych, gdyż jak wskazuje cytowany już przepis, korzystanie z nich i ich rozpowszechniane jest uzależnione od zgody twórcy utworu pierwotnego. Warto w tym miejscu zaznaczyć, iż z nielicznymi wyjątkami dot. np. programów komputerowych i baz danych, samo stworzenie opracowania nie wymaga zgody twórcy utworu pierwotnego. Oznacza to, że tak jak w przypadku pozostałych utworów, ochrona prawa autorskiego utworu zależnego zaistnieje już w samej chwili jego stworzenia (ustalenia).

Do zezwolenia na eksploatacje praw zależnych dochodzi najczęściej w formie umowy. Warto przy tym zwrócić uwagę, że zgoda na wykonywanie praw zależnych nie daje podmiotowi korzystającemu z takiego prawa zależnego pełnej dowolności. Można wyobrazić sobie sytuacje, w której zmiany w utworze np. adaptacji, są tak daleko idące, że wypaczają w istocie sens utworu oryginalnego, co może prowadzić do naruszenia autorskich praw osobistych twórcy dzieła pierwotnego. Na znaczenie autorskich praw osobistych wskazuje również sam ustawodawca stanowiąc, iż na egzemplarzach opracowania należy wymienić twórcę i tytuł utworu pierwotnego.

Podsumowując, opracowanie to utwór w rozumieniu prawa autorskiego, w którym twórca zaczerpnął elementy twórcze z innego utworu. Utwory tego rodzaju są chronione jak inne utwory, aczkolwiek korzystanie z nich i ich rozpowszechnianie wymaga zgody twórcy dzieła pierwotnego. W niektórych przypadkach, np. baz danych czy utworów komputerowych, zgoda jest konieczna również na samo stworzenie opracowania.

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.