Czym jest dozwolony użytek osobisty, czy mogę korzystać każdego utworu?

Prawo autorskie dopuszcza dozwolony użytek osobisty z już rozpowszechnionych utworów; wskazuje również przesłanki pozwalające ustalić, kiedy taki użytek jest zgodny z prawem.

Twórca ma pełne prawo do swojego utworu oraz decydowania o tym, kto inny, oraz na jakich zasadach może z tego utworu korzystać. Uprawnienie to jest oczywiste, a ustawa o prawie autorskim i prawach pokrewnych ma na celu je chronić. Ustawodawca przewidział jednak, że ustanowienie absolutnego monopolu twórcy na każdą postać korzystania z utworu, w każdych okolicznościach, w istocie doprowadzi do ograniczenia praktycznego znaczenia danego utworu, ze szkodą tak dla społeczeństwa, jak i samego twórcy. Nie jest to oczywiście oryginalny pomysł polskiego ustawodawcy, choć na gruncie prawa anglosaskiego dozwolony użytek osobisty jest objęty nieco inną konstrukcją, zwaną ogólnie fair use.

Mając na względzie powyższe, art. 23 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych dopuścił instytucje tzw. dozwolonego użytku osobistego.  Sensem tego przepisu jest to, że bez zezwolenia twórcy wolno nieodpłatnie korzystać z już rozpowszechnionego utworu w zakresie własnego użytku osobistego. Jako zakres użytku osobistego wskazuje się korzystanie z pojedynczych egzemplarzy utworów przez krąg osób pozostających w związku osobistym, w szczególności pokrewieństwa, powinowactwa lub stosunku towarzyskiego.

W związku z tym uprawnieniem należy zwrócić uwagę na szereg obostrzeń:

  • ustawodawca wprost wskazuje, że prawo to nie upoważnia do budowania według cudzego utworu architektonicznego i architektoniczno-urbanistycznego oraz do korzystania z elektronicznych baz danych spełniających cechy utworu, chyba że dotyczy to własnego użytku naukowego niezwiązanego z celem zarobkowym,
  • innym wyjątkiem dla dozwolonego użytku osobistego jest wyłączenie z jego zakresu programów komputerowych spełniających przesłanki utworu,
  • użytek osobisty, może dotyczyć tylko osób fizycznych, nie mogą powoływać się na niego np. osoby prawne,
  • korzystanie musi dotyczyć utworu, który już był rozpowszechniony tj. udostępniony publicznie za zgodą twórcy – przykładowo, piracka wersja filmu, która „wyciekła” przed premierą do sieci bez zgody twórcy, nie spełnia tej przesłanki,

Kontrowersyjną przesłanką jest użytek osobisty w ramach stosunku towarzyskiego. Przepisy nie precyzują wprost, jak interpretować ów stosunek, co może prowadzić do wątpliwości zwłaszcza w kontekście powszechnej dziś wymiany plików w sieci. Literatura prawnicza skłania się jednak do przyjęcia, że osoby te powinny się przynajmniej znać. Stąd udostępnianie plików w sieciach torrent, lub nawet na zamkniętych forach, gdzie jednak nie wszyscy użytkownicy się znają, wykracza poza ramy stosunku towarzyskiego.

Na zakończenie warto wskazać, iż sam cel użytku osobistego nie jest wprost przewidziany w ustawie, może on być np. rozrywkowy, hobbistyczny, naukowy, aczkolwiek pewne wątpliwości celowościowe może budzić wykorzystywanie tego w ramach swojej działalności zawodowej czy zarobkowej. Zwrócić należy jednak uwagę, że ograniczenie celu zarobkowego zostało wprost wskazane wyłącznie przy dozwolonym użytku osobistym z baz danych. Pojawiają się jednak orzeczenia, w którym za przekraczające dozwolony użytek osobisty zostało uznane promowanie własnej działalności gospodarczej (orzeczenie SA w Warszawie z dnia 30 października 1991 r I ACr 436/91,)

Podsumowując, dozwolony użytek osobisty jest instytucją przewidzianą prawem na korzyść społeczeństwa, które dzięki temu ma nieodpłatny dostęp do rozpowszechnionych już utworów. Warunki tego dostępu są jednak przewidziane prawem, a co do niektórych utworów, dostęp ten, w ramach dozwolonego użytku osobistego, jest całkiem wyłączony.

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.